Szczecińska Jane Austen

Była przyjaciółką słynnych literatów oraz intelektualistów. Angielka, która pokochała zachodnie Pomorze – Elizabeth von Arnim. Na podstawie jej powieści reżyser Mike Newell nakręcił film „Czarowny kwiecień”, później wspomniano literacki debiut tej niezwykłej kobiety w serialu „Downton Abbey”. Dziś Elizabeth zdobywa coraz większą popularność na Instagramie. Użytkownicy portalu robią sobie zdjęcia z jej książkami, cytują ją i wspominają. Pisarka z podszczecińskich Rzędzin powraca w wielkim stylu, jak zwykle będąc krok przed innymi.

Autor

Karolina Wysocka

Zapomniana przez dziesiątki lat, obecnie zdobywa serca współczesnych czytelników, literaturoznawców, miłośników zieleni i internautów. Pamięć o niej wspierają lokalne media oraz wierni fani jej twórczości, a mimo to wciąż wydaje się znajdować w cieniu, choć coraz mniejszym. Czas to zmienić. Elizabeth jest jedną z tych kobiet, które nawet wiele lat po śmierci, nie dają o sobie zapomnieć. Co więcej, jako pisarka narodziła się właśnie tutaj, tuż obok Szczecina!

Ponowny rozkwit

Elizabeth żyła na przełomie XIX i XX wieku, ale jej twórczość przetrwała próbę czasu. Miłośnicy literatury z całego świata zachwycają się jej powieściami, pytając o miejsce, w którym narodziła się jako pisarka, czyli podszczecińską wieś. Czytają ją w Europie, Ameryce i Azji. Podobno nawet mole książkowe z krajów arabskich sięgają po twórczość von Arnim. Powieści Elizabeth są wznawiane w różnych językach. Pojawiają się na deskach teatrów. Jakiś czas temu pisarka zdobyła rzesze czytelników dzięki serialowi „Downton Abbey”, gdzie w jednym z odcinków można było zobaczyć jej pierwszą książkę, czyli „Elizabeth i jej ogród”. Pojawiła się lawina pytań oraz domysłów. Zastanawiano się kim jest ta pisarka, dlaczego wypłynęła w popularnym serialu, o co chodziło twórcom produkcji. – „Downton Abbey” przywróciło ją miłośnikom literatury – napisała Miranda Kiek w brytyjskim dzienniku „The Independent”. Twórcy serialu przyznali, że książkę pokazano, bo była popularna na przełomie XIX i XX wieku. Można więc powiedzieć, że dla nich była tylko rekwizytem. Nie mieli na celu wzbudzenia sensacji, nie spodziewali się takiego zainteresowania, ale lawina ruszyła! Elizabeth była na językach wszystkich, zupełnie jak kiedyś, gdy żyła, wzbudzając plotki, zaskakując, bawiąc świat przełomu wieków. Badaczka literatury, dr Isobel Maddison z Katherine Masfield Society poświęciła jej tekst „A Second Flowering”, gdzie podkreśliła, że dowcip pisarki nie powinien zginąć. Przyznała też, że literacki debiut von Arnim to pozycja obowiązkowa dla wszystkich, którzy uwielbiają ogrody i humor. Napisała również o niej publikację „Elizabeth von Arnim: Beyond the German Garden”. W tym czasie o Elizabeth mówiono także u nas. Od lat pamięć o pisarce z Rzędzin kultywuje dziennikarka Elżbieta Burska, która wraz z Bereniką Martą Lemańczyk dokonała tłumaczenia powieści „Elizabeth i jej ogród”. Pięknie wydana, pełna ilustracji książka, ujrzała światło dzienne w 2011 roku dzięki Wydawnictwu MG. Polski czytelniczy świat zachłysnął się historią von Arnim. Lokalne media podchwyciły temat. – Była bardzo ciekawą kobietą, której życie to gotowy materiał na kilka opowieści. To była nie tylko świetna pisarka, ale też kobieta o silnym charakterze. Wprawdzie pozycja hrabiny dawała jej pewne przywileje, ale też musiała mieć silny charakter, żeby dążyć do swoich celów – powiedziała Elżbieta Burska w wywiadzie z Anną Kolmer. Od lat w Dobrej organizowany jest Festiwal Róż, którego patronką jest Elizabeth. Dzięki inicjatywom ludzi kultury i społecznikom, w miejscach znanych von Arnim, stoją też jej dwa pomniki. Jeden obok kościoła w Buku, gdzie jeździła z rodziną na nabożeństwa, drugi: przed urzędem w Dobrej. Słynny ogród z powieści Elizabeth nie dotrwał do naszych czasów. Istnieje jeszcze park, po którym spacerowała pisarka. Stare drzewa i strumyk, powiernicy jej myśli, wciąż trwają, choć wydają się opuszczone oraz smutne. Z pewnością tęsknią za Mery, która właśnie wśród nich zyskała nowe imię, Elizabeth. To w podszczecińskiej wiosce Angielka stała się świadomą kobietą, tu stworzyła mały raj: ogród oraz pierwsze powieści. Rzędziny, wtedy Nassenheide, zainspirowały ją do działania. Pomorska ziemia była muzą Elizabeth, dzięki której, wtedy młoda matka i żona pruskiego oficera, została pisarką. Miała 30 lat, trójkę dzieci, trwała w nieszczęśliwym małżeństwie. W marcu 1896 roku w jej życiu nastąpił przełom. 

Jak Mery stała się Elizabeth

–  Na szczecińskim dworcu wysiada z pociągu hrabina von Arnim i jej mąż. Czeka na nich powóz, którym jadą do pomorskich włości hrabiego, do wsi Nassenheide. Jest w zwyczaju, by nową szkołę otwierała żona dziedzica. Później Elizabeth idzie na samotny spacer do opuszczonego ogrodu –  czytamy w opisie książki "Elizabeth i jej ogród" na stronie internetowej Wydawnictwa MG. Malownicza okolica i okazały dwór zachwyciły wrażliwą Angielkę. Postanowiła tutaj zostać. Tak opisała ten dzień: „Nie wiem, czy to zapach mokrej ziemi albo zbutwiałych liści przypomniał mi nagle dzieciństwo i wszystkie szczęśliwe dni, które przeżyłam w ogrodzie. Czy kiedykolwiek mogłabym zapomnieć ten dzień? To był początek mojego prawdziwego życia, dorastania do pełnoletności i wejścia do mojego królestwa. Wczesny marzec, szare, spokojne niebo i brunatna cicha ziemia; nagość i jakiś smutek dominowały na dworze w tej wilgoci i ciszy, ale ja stałam w dziecięcym zachwycie pierwszymi powiewami wiosny, pięć zmarnowanych lat opadło ze mnie jak płaszcz, świat przepełniała nadzieja, a ja poprzysięgłam wierność naturze"*. Ten fragment jest uznawany za jeden z najpiękniejszych literackich cytatów o ogrodach, a oddaje urok pomorskiego przedwiośnia. Napisała go Elizabeth von Arnim, z domu Mary Annette Beauchamp, która urodziła się w  1866 roku w Australii, jako dziecko mieszkała w Anglii, a studiowała na Royal College of Music. Inteligentna, wrażliwa, uzdolniona muzycznie. Podobno w domu traktowano ją jak Kopciuszka bujającego w obłokach. Artystyczny duch był jej jednak bardzo bliski. Ojciec Elizabeth pochodził z kulturalnej rodziny, w której interesowano się sztuką. Kuzynka, Kathleen Mansfield Murry, została słynną pisarką. Tworzyła pod pseudonimem Katherine Mansfield, przyjaźniła się z Virginią Woolf oraz Aldousem Huxleyem. Sama Elizabeth rozważała karierę jako profesjonalny muzyk, pięknie grała na organach. Rodzice obawiali się jednak, że nie wyjdzie za mąż. W tym celu zorganizowano podróż po Europie. W Rzymie poznała Henninga Augusta von Arnima, członka pruskiej arystokracji oraz przyjaciela rodziny Wagnerów. – Urzekła go utalentowana, urocza, pełna życia kobieta – napisano w biograficznym tekście o pisarce na stronie internetowej The International Elizabeth von Arnim Society. Pobrali się niedługo później, Mary została hrabiną von Arnim. Henning traktował ją jak swoją własność, miała się zachowywać jak na niemiecką żonę przystało. Zamieszkała z mężem w Berlinie, urodziła trzy córki. Ten czas był dla niej bardzo trudny. Czuła się samotna, nieszczęśliwa i niezrozumiana, aż nadszedł wspomniany dzień, 18 marca 1896. Los Angielki się odmienił. 

Na pomorskiej ziemi stworzyła sobie mały raj, azyl. Pielęgnowała ogród, czytała książki, oddychała świeżym powietrzem, rozmyślała i pisała. Bliscy, sąsiedzi oraz krewni uznawali ją za ekscentryczkę. Zamieniła intensywne życie w mieście na egzystencją na pruskiej wsi, gdzieś na końcu świata. Hrabina była jednak zmęczona pustym życiem salonowym. W ogrodzie szukała ucieczki przed ludzką głupotą, plotkami, skostniałymi nakazami, surową niemiecką obyczajowością, która była jej obca. Chowała się tam także przed mężem, którego nazywała „Gniewnym”. Więcej zadowolenia niż nowe suknie i drobiazgi dawała jej obserwacja kwiatów. Pierwsza książka, jaką napisała właśnie w Rzędzinach, „Elizabeth i jej ogród” (początkowo tytuł brzmiał „Elizabeth i jej niemiecki ogród”, później został skrócony), napisana w formie pamiętnika, to pochwała na cześć przyrody oraz codziennych radości. Widzimy tam obraz początkującej ogrodniczki z wyższych sfer. Czasem intelektualistki, innym razem rozkapryszonej pannicy lub angielskiej damulki. Kobiety kreatywnej, twórczej, pełnej radości życia. „Jaką ja jestem szczęśliwą kobietą, że żyję w ogrodzie z książkami, dziećmi, ptakami i kwiatam i w takim spokoju, żeby się tym wszystkim rozkoszować!”: napisała któregoś dnia. Przyglądała się pomorskiej wsi, niemieckim zwyczajom, sytuacji kobiet z różnych sfer. Pisała dowcipnie, z lekką ironią, smakiem. Pierwsza powieść to obraz nietypowej hrabiny, choć badacze literatury uważają, że książka nie jest w pełni autobiograficzna, a pewne sytuacje zostały podkolorowane. Podobno, gdy ją pisała, nie była pewna, czy to dobry pomysł. – Gdy wysłała rękopis do wydawcy, nie spodziewała się sukcesu. Bała się, że książka może okazać się bezwartościowa i prosiła, by mogła pozostać anonimowa. Obawiała się również reakcji męża – napisała Isobel Maddison we wspomnianym tekście „A Second Flowering”. Książkę podpisano tylko „Elizabeth”. Imię to pozostało z nią do końca życia. Debiut okazał się jednak bardzo udany. Powieść od razu została  bestsellerem. – Pierwszy nakład książki rozszedł się błyskawicznie, recenzje w prasie były bardzo pochlebne. „Mała kometa na literackim niebie Londynu”: pisano – to kolejny fragment ze strony Wydawnictwa MG. Hrabina von Arnim weszła do świata literatury. Kolejna książka, także napisana w podszczecińskiej wsi, również stała się bestsellerem. 

W międzyczasie pisarka urodziła kolejne dzieci, a z nauczycielami swoich pociech prowadziła intelektualne rozmowy. Byli wśród nich późniejsi znani pisarze. Elizabeth nie mogła jednak dostatecznie cieszyć się twórczymi sukcesami, wszystkie zarobione pieniądze zgodnie z pruskim prawem przejmował jej mąż, który sam miał jeszcze kłopoty finansowe. Często kłóciła się z gniewnym Henningiem. W końcu podpisali umowę o rozdzielności majątkowej. Rozstali się kilka lat później. Hrabia ze względu na długi musiał sprzedać posiadłość w Rzędzinach. Elizabeth rozwiodła się z mężem, była wtedy mamą piątki dzieci. Niezależna Angielka, ówcześnie pisarka o międzynarodowej renomie, przeniosła się do Londynu. Wciąż tworzyła i stała się członkinią intelektualnej, literackiej śmietanki towarzyskiej. – Jej przyjaciółmi byli George Bernard Shaw („Pigmalion”), Ethel Smyth i Vernon Lee – wspomina Isobel Maddison w „A Second Flowering”. Kolejne książki przyniosły jej jeszcze większy rozgłos. Pisarka zbudowała posiadłość w Szwajcarii, później następną we Francji na Lazurowym Wybrzeżu. Plotkowano o jej romansie z George’em H. Wellsem, znanym z „Wojny światów”. Wyszła jednak za mąż za Francisa Stanleya Russella, starszego brata słynnego filozofa Bertranda. Ten związek pisarki także nie był udany. Małżeństwo rozstało się po trzech latach. – Nigdy się nie rozwiedli, a ona była znana jako Elizabeth, hrabina Russell do końca życia – można przeczytać na portalu The International Elizabeth von Arnim Society. Tak też podpisywała wtedy swoje następne powieści: Elizabeth Russell. We francuskim domu stworzyła piękny ogród, otaczała się ukochanymi zwierzętami, kolekcjonowała książki, spotykała się z przyjaciółmi oraz rodziną. Kiedy zaczęto mówić o II wojnie światowej poczuła strach, gdyż w pierwszej straciła wielu bliskich, a poza tym, ze względu na poglądy, nie była bezpieczna w Europie. Przeniosła się do Stanów Zjednoczonych. Tam napisała ostatnią książkę „Mr Skeffington”. – Powieść była niezwykle popularna wśród amerykańskiej publiczności – informuje strona internetowa The International Elizabeth von Arnim Society. Odeszła w Południowej Karolinie, w 1941 roku. – Zmarła jedna z nielicznych dowcipnych pisarek Anglii. Mówię dowcipnych, a nie komediowych. Dla nas będzie zawsze autorką książki „Elizabeth i jej ogród” – stwierdził przyjaciel pisarki Hugh Walpole i te słowa znajdziemy również na stronie internetowej Wydawnictwa MG. Literacki debiut, publikacja nierozłącznie związana z pomorską ziemią, na lata ugruntowała pozycję pisarki. Kiedy żyła, wszystkie jej powieści były publikowane z adnotacją, że to książki autorki „Elizabeth i jej ogród”. 

Życie po życiu

Pisarka po śmierci przez jakiś czas trwała w cieniu, ale wciąż ją czytano. Co ciekawe, za jej najpopularniejszą książkę uznawano do niedawna „Zaczarowany kwiecień” z 1922 roku. Powieść była sukcesem w teatralnym i kinowym świecie. – Po raz pierwszy została sfilmowana przez Harry’ego Beaumotna w 1935 roku (jeszcze za życia pisarki), później przez Mike’a Newella w 1991 – czytamy na stronie The International Elizabeth von Arnim Society. Drugi z wymienionych filmów, wyreżyserowany przez twórcę takich obrazów jak „Cztery wesela i pogrzeb” czy „Uśmiech Mony Lizy”, otrzymał dwa Złote Globy, był również nominowany do trzech Oscarów. Później przypomniano o pisarce we wspomnianym już „Downton Abbey”, gdzie jej pierwsza książka pojawiła się w drugim odcinku drugiego sezonu serialu. Następnie o powieści „Elizabeth i jej ogród” napomknięto w popularnej ostatnio książce „Stowarzyszenie Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek” autorstwa Mary Ann Shaffer i Annie Barrows, którą w 2018 sfilmował także Mike’a Newell. Elizabeth co jakiś czas wyłaniała się z mroków niepamięci, dzięki badaczom literatury, ludziom mediów oraz kultury, a także lokalnym działaczom. Ogromna w tym zasługa wspomnianych już Elżbiety Burskiej oraz The International Elizabeth von Arnim Society i skupionym wokół towarzystwa entuzjastom twórczości pisarki. Obecny rozkwit zainteresowania jej literaturą to jednak nowa historia, pokazująca pozytywną siłę oddziaływania Internetu oraz mediów społecznościowych. – Być może nadszedł czas, by zbudować kolekcję książek von Arnim – napisał Nate Pedersen w artykule „Downton Abbey: Elizabeth von Arnim Retuns to Life” dla „Fine Books Magazine”. Co chwila na Instagramie, czyli fotograficznym serwisie społecznościowym, pojawiają się zdjęcia książek Elizabeth von Arnim. Stare i nowe wydania, cytaty, nawiązania, przemyślenia odnośnie twórczości pisarki. Internauci porównują ją z Jane Austen, czytają obok wspomnianych Vriginii Woolf oraz Katherine Mansfield. Użytkownicy Instagrama z całego świata dyskutują na jej temat, polecają sobie kolejne książki Elizabeth, chwalą się tym, że znaleźli w antykwariacie piękne wydanie lub zdobyli w księgarni całkiem nowe. Co z pewnością ciekawe dla nas, mieszkańców Pomorza Zachodniego, często pytają o podszczecińską arkadię z pierwszej powieści Angielki. Poza tym, w Rzędzinach von Arnim napisała 9 powieści, a miejsce to wspominała do końca życia.

Nikogo nie trzeba przekonywać o tym, że pisarska twórczość Elizabeth rozkwitła właśnie tutaj, na Pomorzu Zachodnim. Jeśli chcecie się z nią zapoznać, koniecznie zacznijcie od jej literackiego debiutu. Sięgnijcie także po niedawno przypomnianą przez Wydawnictwo MG: „Verę”. – Von Arnim powiedziałaby, że każda kobieta potrzebuje ogrodu – napisała Miranda Kiek we wspomnianym artykule z „The Independent”. Słusznie! Patrząc na to, jak pomorski ogród wpłynął na Elizabeth, nie sposób się nie zgodzić z tym stwierdzeniem. „Z całą ufnością pokładam nadzieję w tym, że będę godna tego nieustannego dobrodziejstwa, które ofiaruje mój ogród, i nabiorę życzliwości, cierpliwości i radości, jak te szczęśliwe kwiaty, które tak bardzo kocham”: te słowa mimo, że kończą pierwszą książkę Elizabeth, tak naprawdę dla niej były dopiero początkiem. Ogród pisarki wciąż trwa, na kartach jej powieści. Rozkwita na nowo za każdym razem, gdy ktoś sięgnie po jej literacki debiut.

 

*Cytat za: „Elizabeth i jej ogród”, Elizabeth von Arnim, tłum. E. Burska, B. M. Lemańczyk, Wydawnictwo MG, 2011. Pozostałe odniesienia z książki także pochodzą z tego wydania. 

foto: Wikipedia, IMDB, Google Arts & Culture, archiwum prywatne

źródła: R. Jenne, „Historia hrabiny Elizabeth von Arnim powraca”, www.dziennikarze.szczecin.pl/551-historia-hrabiny-elizabeth-von-arnim-powraca.html; E. Burska „Angielka z Rzędzin”, www.transodra-online.net/de/node/1125; M. Kiek, „Elizabeth von Arnim: The forgotten feminist who’s flowering again”, „The Independent”, www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/elizabeth-von-arnim-the-forgotten-feminist-who-s-flowering-again-6258398.html;  I. Maddison, „A Second Flowering”, Katherine Masfield  Society, www.katherinemansfieldsociety.org/assets/Essays/Katherine-Mansfield-Society-Essay-Series-A-Second-Flowering-by-Isobel-Maddison.pdf; N. Pedersen, „Downton Abbey: Elizabeth von Arnim Retuns to Life”, „Fine Books Magazine”, www.finebooksmagazine.com/blog/downton-abbey-elizabeth-von-arnim-returns-life;  J. Römhild, „Feminity and Authorship in the Novels of Elizabeth von Arnim”, Fairleigh Diciknson University Press, 2014; „Biography: Elizabeth (von Arnim), 1866-1941”, The International Elizabeth von Arnim Society, elizabethvonarnimsociety.org/about-elizabeth-von-arnim/biography/; dobraszczecinska.pl; www.wydawnictwomg.pl/elizabeth-von-arnim.

4( 137)
Lipiec'20
gajda