Birma - magiczna aura Bagan

Pobudka o czwartej rano nigdy nie należy do przyjemnych. Jest zimno, jest ciemno, a od niewyspania pieką mnie oczy. Ostatni pasażerowie opuszczają autobus, zarzucam wciągnięty z luku bagażowego plecak na ramię i idę pod drewnianą wiatą, robiącą tu najwyraźniej za dworzec autobusowy. Pod latarnią kilku zaspanych kierowców taksówek i dwukółek zaprzężonych w konie, leniwie zaczepia przyjezdnych. Jeden z nich, młody, śniady chłopak, łamaną angielszczyzną proponuje mi podwózkę do hotelu. Po chwili mkniemy brukowaną ulicą w ciemną noc. Wiatr gwiżdże i ostro zacina. Owiewa mnie swojski zapach, przypominający Zakopane i Krzekowo w dzieciństwie. Zapach siana, konia i mokrej skórzanej uprzęży, tak charakterystyczny i niedający się z niczym pomylić. Jestem wdzięczny mojemu powożącemu sąsiadowi na koźle, że przed startem opatulił nas ciepłą, wełnianą derką. Przyciskam mocniej plecak do piersi, poprawiam czapkę na głowie, tak, żeby coś widzieć i powoli budzę się do życia. Nad drogą unosi się srebrzysta mgiełka, ledwie widoczna w świetle nielicznych, tlących się latarni. Po kilku próbach udaje mi się znaleźć dwuosobowy pokój w pensjonacie o dźwięcznej nazwie Eden. Rzucam plecak na podłogę i padam na łóżko, żeby złapać jeszcze kilka godzin snu. Za oknem zaczyna świtać…

Autor

Adam Stecyk

Motorowerem przez świat 

Pierwsze zadanie tuż po śniadaniu to opanować wynajęty motorower. Nie rozwija on jakiejś oszałamiającej prędkości (do 50 km/h), ale mam wrażenie, że każdy tu jeździ jak mu się podoba. Wykonuję więc kilka próbnych manewrów, mijam główny, zakręt i „pędzę” prostą jak strzała, choć wyboistą i pełną dziur drogą w stronę serca Strefy Archeologicznej Pagan (Bagan Archaeological Zone). Po kilkunastu minutach jazdy docieram do pierwszej świątyni. Pagoda Shwezigon mieni się cała w złotym blasku porannego słońca. Zostawiam buty na progu i obchodzę wolnym krokiem solidną podstawę budowli w kształcie czworokąta. Nad trzema tarasami podstawy góruje złota kopuła w kształcie dzwonu. Z tablicy informacyjnej dowiaduję się, że jest to unikatowa budowla w całym kompleksie Bagan, gdyż została wybudowana z piaskowca (a nie z cegły jak pozostałe). Ponadto jest pierwszą stupą, w obrębie której umieszczono wizerunki oficjalnego birmańskiego panteonu trzydziestu siedmiu natów, z ich królem Thagyamina. Tymczasem przyglądam się dwóm, grubo ciosanym posągom z groźnie obnażonymi zębiskami. Na pierwszy rzut oka przypominają lwy, ale równie dobrze mogą to być ogry lub smoki. Kończę drugi obchód świątyni, oglądam pamiątki na przydrożnych straganach i ruszam dalej.

Po drodze mijam liczne, małe i maleńkie stupy, przypominające nasze przydrożne kapliczki. Powoli zaczyna do mnie docierać jak bogate w budowle jest Bagan. Rozumiem, że w ciągu jednego dnia będę mógł odwiedzić tylko te najciekawsze, czyli te, które wyróżniają się wielkością, położeniem lub tajemnicą miejsca. Z oddali widzę dwie średniej wielkości świątynie w kolorze brunatnej cegły (Tha Kya Bon i Tha Kya Hipp). Co ważniejsze dostrzegam ludzi wspinających się na tarasy i choć nie mam tego w planach, skręcam w boczną, piaszczystą ścieżkę i parkuję motorower na trawie przy straganie z wodą. Obejście świątyni trwa niecałe dwie minuty, ale samo drapanie się w górę i przeciskanie w mroku przez wąskie szczelino-otwory i tunele w ścianach dostarcza dużo emocji. Gdy docieram na taras, już wiem, już czuję atmosferę tego miejsca. Nie jest to przecież wysoka świątynia, ale i tak pierwszy widok na równinę Bagan robi piorunujące wrażenie. Falujące korony zielonych drzew, jak rzeka przelewają się przy każdym podmuchu wiatru. Gdzieniegdzie widać żółte oczka łąk, którymi poprzetykana jest równina.
W oddali majaczy granatowo szare pasmo górskie, nierówną kreską wyznaczające linię horyzontu. Całość stanowi tło obrazu, namalowanego przez boga, ludzi i naturę. Najpiękniejszą częścią dzieła są stupy i świątynie, jak grzyby wyrastające z zielonego oceanu. Ich bufiaste kopuły, najczęściej w kształcie dzwonu, wyraźnie odznaczają się w jasnym słońcu poranka. Opieram dłonie na murowanej balustradzie i patrzę jak urzeczony na ten magiczny krajobraz…

Królestwo Arimaddana

Gdy w 1044 roku, Anawratha, wódz plemienia Mranma (jednego z kilku zamieszkujących dzisiejszą Birmę), założył królestwo Pagan, uprzednio podbiwszy ludy Pju, Monów i Szanów, historia zaczęła nabierać tempa. W tym czasie właśnie powstało Arimaddana, miasto, które „miażdży (depcze) swych wrogów”, inaczej Bagan (Pagan), tysiącletnia stolica pierwszego Imperium Birmańskiego. Następnie, w konsekwencji wojen z mongolską dynastią Yuan z Chin, a także na skutek lokalnych nieporozumień, Pagan upadło, a Birma została podzielona na kilka państw. Kwestia zjednoczenia i ponownego budowania państwowości birmańskiej pojawiła się ponownie w wieku XVI. Wtedy to, do królestwa włączono także Luang Prabang (obecnie miasto w północnej części Laosu) i prowincję Chiang Mai (północna Tajlandia). Gdy do Azji przybyli Europejczycy, zakładając na wybrzeżu swoje pierwsze wioski oraz faktorie, zagrożenie utraty niepodległości pojawiło się ponownie, zwłaszcza, że sąsiedzi (Tajowie, Chińczycy), stale zgłaszali pretensje do poszczególnych terytoriów. Skutkiem powyższego były trzy wojny z Brytyjczykami (1824–26, 1852, 1885), utrata niepodległości i wcielenie Birmy do Indii Brytyjskich. Przez cały ten czas Arimaddana trwało nieustannie w tym samym miejscu, w dolinie rzeki Irawadi. Przez wieki pojawiały się nowe budowle: świątynie, klasztory i stupy, pielęgnowane przez mnichów buddyjskich i odwiedzane przez pielgrzymów z całej Azji. Inne nie wytrzymały próby czasu, który zamienił święte budowle w proch. Dziś w Bagan, na obszarze ponad stu kilometrów kwadratowych, można podziwiać ponad dwa tysiące budowli. Najwięcej jest świątyń (ponad dziewięćset), buddyjskich pagód (ponad pięćset) i klasztorów (ponad czterysta), a także innych obiektów sakralnych (ponad trzysta).

Siedzę w zacienionej, przesympatycznej knajpce na skarpie i popijam zimną wodę i myślę o historii Birmy, dziś, za sprawą rządów junty wojskowej nazwanej Mnjama. Patrzę na szeroką rzekę Irawadi i liczne kolorowe łódki, przycumowane przy brzegu i myślę o czystkach wśród muzułmanów z ludu Rohingya, uciekających do sąsiedniego Bangladeszu. Zastanawiam się nad postawą Lady, legendarnej opozycjonistki i laureatki pokojowej nagrody Nobla, a od kwietnia 2016 roku – premier Aung San Suu Kyi. Myśli biegną jak w kalejdoskopie, a gdy czas odpoczynku mija wolnym krokiem idę stronę pagody Bupaya, malutkiej świątyni nad wodą, o okrągłej podstawie, po której, jak po ślimaku można wejść na szczyt, żeby podziwiać złotą stupę i całą dolinę rzeki. Powoli dochodzi południe, co oznacza, że większość turystów niechybnie ucieknie do zacienionych restauracji i będę mógł w spokoju zwiedzać Bagan. Schodzę schodkami nad rzekę, mijając po drodze kilkuletnią dziewczynkę z najwspanialszą thanaka jaką kiedykolwiek widziałem. Na czole równy owal kremowo żółtej mazi i wychodząca z niego, jakby narysowana palcem, gruba kreska zakończona na czubku nosa. Na policzkach dwa krwisto czerwone koła, obszyte żółtymi, symetrycznie rozmieszczonymi kropkami. I te oczy. Czarne, głębokie, niemalże dorosłe spojrzenie dziecięcych oczu, podkreślonych finezyjnymi, złotymi kropkami i cienką, czarną kreską brwi. Dziewczynka bawi się w piasku nad rzeką, zupełnie nic sobie nie robiąc z zaciekawionych turystów.

Doskonałe szczęście

Kolejny przystanek to najważniejsza świątynia w Bagan: Ananda Pahto, co oznacza doskonałe szczęście. Podczas moich wcześniejszych postojów zawsze było widać charakterystyczną czerwoną wieżę na białej podstawie, ze złotą stupą na szczycie, a także cztery mniejsze czerwone wieżyczki w każdym z rogów. Stoję teraz w pewnej odległości od świątyni i fotografuję całość zatopioną w zielonych koronach drzew. Przed wejściem do świątyni, siadam w zacienionym miejscu i podziwiam budowlę. Do pagody prowadzą cztery wejścia (jak cztery strony świata), z długimi zadaszonymi korytarzami. W centrum znajdują się cztery wnęki, z głównymi obiektami kultu, czyli czterema, wysokimi na dziewięć i pół metra posągami Buddy. Jeden nich to tak zwany, Budda stojący, z charakterystycznie złożonymi w geście głoszenia nauki dłońmi. Ponadto w świątyni Ananda znajduje się mnóstwo wnęk (1500 w zewnętrznych ścianach) zawierających posągi, rzeźby, czy rzeźbione kafle i obrazy, przedstawiające sceny z życia Buddy lub sceny Dżataki, czyli mityczne opowieści o wcześniejszych jego wcieleniach. Ruszam wolnym krokiem w stronę południowego wejścia, mijam korytarz i jako jedyny zwiedzający, chłonę w ciszy atmosferę tego miejsca.

Powoli czuję lekkie zmęczenie, a to za sprawą lejącego się z nieba ukropu. Temperatura przekracza trzydzieści pięć stopni Celsjusza i znikąd nawet lekkiego podmuchu wiatru. Moim następnym celem jest świątynia Dhammayangyi, ale okazuje się, że wybieram złą trasę i błądzę szukając właściwej drogi. Nie ma jednak tego złego, co by na dobre nie wyszło. Dzięki temu, trafiam do kompleksu świątyń, z najważniejszą z nich: świątynią Alopyi. Podziwiam kolejne budowle, analizuję freski na ścianach i zaglądam w groźne oczy smoków. Przystaję co chwila, żeby robić zdjęcie posągom Buddy, przysiadam w cieniu, popijając ciepłą wodę z butelki. W pewnej chwili podchodzi do mnie miejscowy przewodnik i oferuje mi swoje usługi. Gdy grzecznie odmawiam, niczym niezrażony, przysiada się do mnie i opowiada, że miejscowa ludność wyróżnia cztery najważniejsze świątynie w Bagan: najbardziej elegancką Gawdawpalin, najpiękniejszą Ananda, największą Dhammayangyi i najwyższą Thatbyinyu. Następnie wskazuje palcem na strome schody świątyni Alopyi i zachęca do ostrożnej wspinaczki na górę. Gdy po chwili wspinam się na szczyt już wiem co przewodnik miał na myśli. Stopnie są tak rozgrzane w słońcu, że palą w stopy. Podparcie się dłońmi lub przysiad też nie pomagają i naprawdę muszę się ostro nagimnastykować, żeby dotrzeć do zacienionej części tarasu. Widok po raz kolejny zapiera dech w piersiach. Dziesiątki budowli na rozległej równinie. Te bliższe z wyraźnie odznaczonymi konturami na tle zielonego poszycia i te bardziej odległe, zatopione w mleczną, popołudniową mgiełkę, jakby zamazane, jakby niedostępne i dumnie strzegące swojej tajemnicy. Góry na horyzoncie, jak groźni strażnicy doliny, patrzący na królestwo Paganu od setek tysięcy lat, przypominają o wieczności. Stoję wpatrzony w pobliskie pagody i wydaje mi się, że dostrzegam największą z nich, świątynię Dhammayangyi, według legendy, wybudowaną przez jednego z królów doliny, dla odkupienia win, za zamordowanie ojca, żony i brata. Mam szczęcie, gdy po kilkunastu minutach, zupełnie przez przypadek, parkuję motorower przy zachodniej bramie. Jak się okazuje to właśnie tutaj znajdują się unikatowe dla wszystkich świątyń, dwa siedzące obok siebie posągi Buddy: współczesny, zwany Gautama i przyszły Maitrej. Złote twarze uśmiechają się do mnie z lekko przymrużonymi oczami, jak dwóch sympatycznych dziadków siedzących w zaciszu świątyni. Najwyraźniej sjesta jeszcze trwa, gdyż jako jeden z nielicznych turystów siadam na zimnych kaflach podłogi, delikatnie opieram głowę o ścianę i w absolutnej ciszy kontempluję. Mijają minuty, a ja nie ruszam się z miejsca. Odpoczywam, odczuwam, myślę. Po czasie, którego nie jestem w stanie określić, zbieram się w sobie, obchodzę świątynię, fotografuję i wolnym krokiem, wracam do mojego wehikułu.

Tajemnice kosmicznej krainy 

Na parkingu znajduje się mój motorower, dwukółka i trzy rowery. Koń przykryty kolorową derką leniwie skubie trawę w cieniu, potrząsając od czasu do czasu głową. Słońce już osiągnęło najwyższy punkt na niebie i mam wrażenie, że powoli zaczyna marsz w stronę linii horyzontu. Pojawia się lekki wiaterek, jakby zapowiedź przyjemnego wieczory, który ma niechybnie nadejść. Na razie jednak temperatura wciąż wynosi ponad trzydzieści stopni Celsjusza, a przede mną najdłuższa wspinaczka po stromych schodach. Zadzieram głowę i biorąc ostatni łyk wody, zaczynam się drapać do góry. Przypominam sobie podstawowe informacje o świątyni Shwesandaw. Wybudowana w 1057 roku, wysoka na sto metrów budowla, składa się z pięciu czworokątnych tarasów, na których znajdują się dwie ośmiokątne podstawy zwieńczone charakterystycznym dzwonem ze stupą. Brudno szara elewacja pokryta jest licznymi, czarnymi zaciekami, co podkreśla aurę tajemniczości. Powoli posuwam się do góry, ciężko stąpając po wysokich, niewygodnych stopniach. Co chwila jednak obracam się tyłem do pagody i podziwiam widok z góry. Gdy po kilku minutach docieram na najwyższy dostępny taras, opieram ręce na kamiennej balustradzie i w ciszy patrzę na równinę. 

Do tej pory udało mi się odwiedzić kilka tzw. nowych cudów świata wybudowanych przez człowieka. Odwiedziłem Chrystusa z Corcovado w Rio de Janeiro, widziałem Angkor Wat w Kambodży, Statuę Wolności w Nowym Jorku i Machu Picchu w Peru. Zwiedzałem stare miasto Kartaginy w Kolumbii, zachwycił mnie Tikal w Gwatemali, czy świątynia Wat Arun w Bangkoku. Podobało mi się ekwadorskie Quito, laotańskie Luang Prabang i jordańska Petra. Wszędzie magia i tajemnica, historia i polityka, trud tworzenia, radość i cierpienie, dobro i zło. Moje myśli krążą wokół podróży, utraconego, ulotnego czasu i niezapomnianych wrażeń, które pozostaną do końca życia. Starożytne Arimaddana, Bagan, stolica birmańskiego imperium. Jak na dłoni rozkłada się przede mną dolina rzeki Irawadi i mogę podziwiać niemalże wszystkie świątynie i pagody, które do tej pory odwiedziłem. Najpiękniej w popołudniowym słońcu prezentuje się Ananda, ze swoimi ceglastymi wieżyczkami. Patrzę na Thatbyinnyu w kolorze brudnego śniegu, dumnie trwającą na niewielkim wzniesieniu. Monumentalna Dhammayangyi, zatopiona w zielonej rzece, wyraźnie odznacza się na tle stalowego nieba. Gdzie nie spojrzeć setki innych stup i świątyń, wyrastających z równiny, jak statki kosmiczne gotowe do startu w poszukiwaniu innych planet.

A może Däniken miał rację i to wszystko jest dziełem przybyszów z odległego uniwersum. Magia Bagan jest namacalna, można ją kroić, jak nożem i połykać wielkimi, soczystymi kawałami. Tajemnica równiny jest słyszalna w każdym podmuchu wiatru, w dźwięku skrzypiącej dwukółki wyjeżdzającej zza zakrętu i świątobliwym szepcie buddyjskiego mnicha, odmawiającego codzienne modlitwy. Zagadka i misterium, pytanie i odpowiedź, labirynt domysłów, mitów i legend. Nieznane, niewiadome, niejasne. Siedzę wsłuchany w popołudniowy wicher, dokazujący nad strzelistą wieżą doskonałego szczęścia i na chwilę przymykam oczy…

 

Prestiż  
Grudzień 2020