Śladami dawnych kin Szczecina

„Najlepsze te małe kina/ w udręce i rozterce, / z krzesłami rozściełanymi/ pluszem czerwonym jak serce”: napisał Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu „Małe kina”. Poeta dobrze znał czar szczecińskich srebrnych ekranów, a my wraz z tym utworem dziś możemy myślami popłynąć ku przeszłości. Przenieść się do złotej ery lokalnych kin. Na myśl o tych dawnych miejscach starszych mieszkańców miasta z pewnością zalewa fala wspomnień i nostalgii, młodszych – zdziwienia oraz zaskoczenia. W latach 60. XX wieku na terenie Szczecina działało aż 20 kin! Ta liczba na przestrzeni lat ulegała wahaniom, ale nie zmienia to faktu, że było ich całkiem sporo. Dziś w przeważającej większości należą do wspomnień, a ich miejsce zajęły multipleksy. 

Autor

Karolina Wysocka

„Polonia”, „Bałtyk”, „Fala”, „Delfin”, „Kosmos”, „Colosseum”, „Muza”, „Żeglarz”, „Promień”, „Derby”, „Przyjaźń”, „Pionier”, „Kontrasty”, „Hetman”, „Mars”, „Mewa”, „Szmaragdowe”, „Drużba”, „Hutnik”, „Trans”… Nie sposób wymienić wszystkich nazw kin działających w naszym mieście na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Wiele zatarł czas, a po większości nie ma już nawet śladu. W PRL-u, a także jeszcze jakiś czas po jego upadku – były jednak miejscami wyjątkowymi. Grano w nich zarówno filmy ambitne, jak i rozrywkowe, ale przede wszystkim cechowała je niezwykła atmosfera. 

Dziesiąta muza na lokalnej mapie

Na przestrzeni lat lokalne kina przyciągały setki widzów i budziły ogromne emocje. Większe oraz mniejsze znajdowały się w różnych dzielnicach miasta. Były świadkami wielu ciekawych scen. Pierwsze randki, wagary, weekendowe seanse, poranki filmowe dla najmłodszych, wieczory po trudnym dniu, a nawet sceny grozy – w dawnych kinach nikt nie narzekał na nudę. Poza tym, w budynkach, prócz wyświetlania filmów, tętniło również życie kulturalne oraz rozrywkowe miasta. Odbywały się m.in. widowiska, koncerty, wieczory muzyczne. Co więcej, wiele z tych miejsc zdecydowanie wyróżniało się na tle kraju. Jednym z pierwszych kin w Szczecinie była przedwojenna „Urania”. Powstała w 1914 roku i stała u zbiegu ulic Zygmunta Starego (Dohrstrasse) i Teofila Starzyńskiego (Behr-Negendank-Strasse). – Oprócz filmów odbywały się tam prelekcje popularno-naukowe. Już w statucie założycielskim postanowiono, że repertuar kina będzie ambitny i posłuży kształceniu dobrego gustu. Obiekt nie przetrwał wojny. W jego miejscu stoi cerkiew św. Mikołaja – zaznacza Przemek Głowa w tekście „Film i kino – zabytki Szczecina” na stronie www „Magazynu SIC!”. Oryginalny budynek można zobaczyć na zachowanych archiwalnych zdjęciach oraz pocztówkach. Tyle z niemieckiej historii miasta, teraz przejdźmy do bliższej nam polskiej przeszłości. 

Podobno pierwszy seans w powojennym Szczecinie odbył się w kinie „Polonia” przy dawnej ul. Wilsona 28 (dzisiejsza ul. Niemierzyńska).  Film nosił tytuł "Sekretarz rejkomu" i był to radziecki dramat wojenny z 1942 roku. – Było to dokładnie dnia 22 lipca 1945 r. o godzinie 18:00. Szczecin był wtedy w ruinie i zgliszczach. To był dzień pierwszej rocznicy ogłoszenia Manifestu Lipcowego – podaje facebookowa strona „Z Archiwum Szczecina”. Kino znajdowało się na tyłach kamienicy i pamiętało jeszcze niemieckie czasy miasta. Przed wojną nazywało się Alhambra. Co ciekawe, w latach 50. XX przez pewien czas nosiło miano „Młoda Gwardia”. Wtedy też odwiedzał je często seryjny morderca Józef Cyppek, znany jako „Rzeźnik z Niebuszewa”. Według jednej z miejskich legend, jego wspólniczką była bileterka z kina. – Kobieta miała służyć zwyrodnialcowi jako potencjalna "naganiaczka" wysyłająca do niego dzieci, którym nie starczyło pieniędzy na bilety. Kobiety nie postawiono jednak w stan oskarżenia – zaznacza dr Paweł Więckowski w artykule „Józef Cyppek – rzeźnik z Niebuszewa. Fakty i mity o miejskiej legendzie”. Wracając do tematu kina, nadaną tuż po wojnie nazwę „Polonia” odzyskało ono wraz z końcem stalinizmu. Miejsce znikło w latach 80. XX wieku. W wyniku sąsiadujących prac budowlanych – pękła i osunęła się ściana sali kinowej. Zdecydowano o rozbiórce. A to tylko jedna z wielu szczecińskich historii z kinem w tle.

Starcie kinowych gigantów 

Wspominając dawne lokalne kina, nie można pominąć dwóch niegdyś szalenie popularnych miejsc. „Colosseum” znajdowało się przy ulicy 5 Lipca 46, a „Kosmos” przy alei Wojska Polskiego 8. Pierwsze z wymienionych kin było swego czasu jednym z najważniejszych i największych tego typu miejsc Szczecina. Działało w latach 1945-2003. Powstało w dawnej hali gimnastycznej, która przed wojną, ze względu na dużą powierzchnię, była wynajmowana na koncerty, zebrania oraz mityngi polityczne. Po 1945 roku budynek zaadaptowano na potrzeby kultury. Uruchomiono w niej właśnie „Colosseum”. – Nazwa nawiązywała do sporych gabarytów obiektu. Tuż po wojnie „Colosseum” było największym kinem w Polsce. Sala dysponowała około 800 miejscami – czytamy na stronie internetowej „Encyklopedii Pomorza Zachodniego”. Niedługo po otwarciu budynek spłonął, podejrzewano podpalenie. Na szczęście rok później obiekt odbudowano. Po remoncie, „Colosseum” było nie tylko największym kinem w mieście, ale i drugim co do wielkości w Polsce. Placówkę upaństwowiono. Otwarcie kina nastąpiło w grudniu 1947 roku. – Wyświetlono wówczas głośny amerykański film wojenny „Konwój” z 1943 roku z Humphrey'em Bogartem w roli głównej. Pokazy filmowe często były dodatkami do uroczystości państwowych lub lokalnych, np. akademię z okazji 70 rocznicy urodzin Józefa Stalina połączono z projekcją filmu „Bitwa o Stalingrad” – te informacje także podaje „Encyklopedia Pomorza Zachodniego”.

Na chwilę rangę „Colosseum” osłabiło nowe kino „Kosmos”, ale kiedy w latach 60. XX wieku przeprowadzono remont, budynek zwiększył swoją powierzchnię oraz komfort. Po zakończeniu prac budowlanych obiekt uruchomiono 13 kwietnia 1963 roku. Wyświetlono wówczas „Godzinę pąsowej róży” z Elżbietą Czyżewską w roli głównej. – Ze względu na brak w Szczecinie hali widowiskowej z prawdziwego zdarzenia, w „Colosseum” odbywały się ważne uroczystości, akademie, koncerty, widowiska i występy kabaretowe – czytamy na stronie internetowej „Encyklopedii Pomorza Zachodniego”. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku widzowie zaczęli odchodzić od kina. Sytuację pogłębiło powszechnie użycie magnetowidów. Później także konkurencja w postaci nowoczesnych kin wielosalowych. „Colosseum” zamknięto w 2003 roku. Ostatnim wyświetlanym filmem tego kina była „Policja” z Kurtem Russelem.

Swego czasu największym konkurentem „Colosseum” był wspomniany „Kosmos”. Pierwsze nowoczesne, panoramiczne kino zbudowane w Szczecinie od podstaw po II wojnie światowej.

– Budynek wzniesiono w latach 1957-1959 wg projektu mgra inż. arch. Andrzeja Korzeniowskiego i mgra inż. A. Małeckiego. Kubatura kina wynosiła 13500 m³. Jednorazowo sala mogła pomieścić 850 widzów – podaje „Encyklopedia Pomorza Zachodniego”. „Kosmos” budził zainteresowanie ze względu na bardzo wysoki standard. Był jednym z najnowocześniejszych obiektów tego typu w Polsce. Pierwsza projekcja odbyła się 7 listopada 1959 roku. Zagrano wtedy radziecki film „Los człowieka”, a także szczecińską produkcję „Piękne dzielnice”. Kino było sporym rywalem dla starszych i mniejszych srebrnych ekranów, grano w nim największe ówczesne hity. „Kosmos” zasłynął też barwną mozaiką, wpisaną do rejestru zabytków. W czasach PRL-u był jednym z najbardziej oryginalnych, charakterystycznych obiektów w mieście. – Mozaika została wykonana przez dwóch rzeźbiarzy (Sławomir Lewiński, Emanuel Messer), którzy posłużyli się kolorowymi elementami ceramiki z domów zniszczonych i odgruzowanych po kataklizmie wojny – zaznacza Przemek Głowa w tekście „Film i kino – zabytki Szczecina” na stronie www „Magazynu SIC!”. Pod koniec lat 90. XX wieku kino zaczęło podupadać. Ostatni film wyświetlono w nim kilkanaście lat temu. Dziś mówi się o tym, że budynek wraca do mieszkańców, w jego przestrzeni będą odbywać się imprezy i koncerty. Planowany jest remont sali kinowej.

Dawne kina, te małe, jak i nieco większe, przyciągały tłumy szczecinian. Długie kolejki przed kasami biletowymi, wielokrotne seanse ulubionego filmu, głośne premiery… Wspominając dawnych kinowych gigantów, nie można jednak zapomnieć o ich wielu mniejszych konkurentach. Wśród nich warto wymienić np. kino „Bałtyk”, które znajdowało się na Pogodnie, przy ulicy Adama Mickiewicza. Istniało tam od lat 50. XX wieku. Co ciekawe, wcześniej, w latach 1945-1946, mieściło się w budynku Teatru Polskiego. Kino „Bałtyk” zamknięto około roku 2000. Kultowym miejscem, wartym wspomnienia był też „Delfin”. Znajdował się przy ulicy Piłsudskiego. Swego czasu słynął z wartościowych filmów. Fani miejsca wspominają, że dawniej przy kasie można było kupić kawę, co w PRL-u było prawdziwym luksusem. Filmy można tam było oglądać przez 47 lat. – Pod koniec swej działalności było to raczej zwykłe kino. Wcześniej: „Delfin” miał ambicje być kinem studyjnym, z bardziej wyrafinowanym repertuarem – wspominał Wojciech Hawryszuk w tekście „W starym kinie Delfin”. Ostatni seans odbył się tam w 2004 roku. Od lat nieczynne kino na początku 2020 roku, kiedy w budynku rozpoczęto prace rozbiórkowo-remontowe, doczekało się sentymentalnego pożegnania. Na wejściu pojawił się plakat Lumpa. Zapowiadał on program „Rozbiórka”.

Ostatki ery wielkich ekranów

Branża kinowa przeżywa obecnie poważny kryzys. Nie jest łatwo zarówno małym kinom studyjnym, jak i dużym multipleksom. Oczekując na lepsze czasy, moment, kiedy znów będzie można rozsiąść się w wygodnym fotelu w ciemnej sali, miło jest powspominać. Tym bardziej warto docenić to, że w Szczecinie mamy jeszcze kilka miejsc pamiętających lub przywołujących złoty okres lokalnego kina. Z dawnych obiektów, które wciąż pełnią funkcję srebrnych ekranów, warto wspomnieć np. budynek Klubu Delta w Dąbiu. Kiedyś funkcjonowało tam kino „Przyjaźń”, dziś są tam wyświetlane różne produkcje i organizowane spotkania filmowe, także online. Poza tym, od 1963 roku na Zamku Książąt Pomorskich działa Kino Zamek. W kameralnym, klimatycznym miejscu wyświetlane są premiery kinowe, ekranowe hity, jak i mniej komercyjne produkcje. Na koniec nasz rodzynek… 

Największą perełką jest oczywiście pamiętający przedwojenne czasy „Pionier”. Obiekt znajdujący się przy alei Wojska Polskiego 2, to jedno z najstarszych działających nieprzerwanie w tym samym miejscu kin na świecie. Oficjalnie rozpoczęło ono działalność 26 września 1909 roku od pokazu filmów krótkometrażowych, choć już wcześniej pokazywano tu obrazy (w 1907 roku). Funkcjonowało pod takimi nazwami jak „Helios”, „Welt-Theater” oraz już w polskiej rzeczywistości: „Odra”. Co ciekawe, pierwszym wyświetlanym po wojnie filmem w tym kinie był „Iwan Groźny” w reż. Siergieja Eisensteina. Media rozpisywały się wtedy o ogromnym zainteresowaniu seansem. Pisano: „Przed Odrą ogonek na 700 metrów. Przed kasą już się biją”. Wiele wskazuje na to, że to właśnie to miejsce zostało uwiecznione w wierszu Gałczyńskiego „Małe kina”. Warto też dodać, że nazwę „Pionier” kino nosi od 1950 roku. Dziś miejsce wciąż przyciąga widzów swoją niepowtarzalną atmosferą. Posiada dwie sale, główną (historyczną) i „Kiniarnię”. – Jest ono jak gdyby połączeniem kina i kawiarni – powrotem do początków XX w. Siedząc przy stoliku przy kawie, herbacie czy też lampce wina, oglądamy film z projektora, który stoi w sali – czytamy w zakładce „Nasze kino” na stronie internetowej „Pioniera”. Miejsce unika komercyjnych produkcji i chętnie pokazuje ambitne obrazy. To idealny punkt dla tych, którzy w filmie widzą coś więcej niż tylko rozrywkę, a także chcą poczuć klimat starego kina.

Złota era srebrnych ekranów już za nami. Nie ma już wielu dawnych kin, ani tamtej atmosfery. Pozostają wspomnienia. Przed dziesiątą muzą, także tą szczecińską, stoi wiele wyzwań, szczególnie w tych niełatwych czasach. Miejmy jednak nadzieję, że niedługo znów doświadczymy magii kina. Niech to pisemne wspomnienie osłodzi czas oczekiwania. I choć w niewielkim stopniu przyczyni się do utrzymania się ducha kina w Szczecinie. Pamiętajmy o lokalnych srebrnych ekranach, w końcu jak podkreślał poetycki mistrz Konstanty „najlepsze te małe kina, / gdzie wszystko się zapomina”.

 

źródła: w.kigalczynski.pl; encyklopedia.szczecin.pl; szczecin.wyborcza.pl; sedina.pl; monitorszczecinski.pl; sic.szczecin.pl; opinie.wp.pl; kino-pionier.com.pl; zbc.ksiaznica.szczecin.pl
foto: polska-org.pl, sedina.pl, polona.pl, pomeranica.pl, kino-pioner.com.pl