Artur Daniel Liskowacki:
To nie jest dobry czasdla polskiej literatury

Znany szczeciński pisarz (dziennikarz, poeta, krytyk teatralny) Artur Daniel Liskowacki zdradza, dlaczego nie kusi go napisanie kryminału, co sądzi o twórczości pandemicznej i współczesnej polskiej prozie, tworzeniu dla dzieci, z jakich powodów nie sfilmowano „Eine, kleine” i gdzie w stolicy Pomorza Zachodniego znajduje się jego pomnik.

Autor

Dariusz Staniewski

Od kilku lat można obserwować w Polsce niesamowitą popularność kryminałów i powieści sensacyjnych. Nie kusiło Pana, żeby samemu coś takiego popełnić? Kryminał gatunkowy, krwisty, soczysty. Akcja np. działaby się w latach 70. lub 80. ubiegłego wieku w Szczecinie.

Być Markiem Krajewskim Szczecina? (śmiech)

Może nie aż tak, ale coś w tym stylu.

Jeżeli myślałem o jakiejś gatunkowej powieści szczecińskiej, to kilka lat temu albo i więcej. Chodziło o coś w kształcie literatury zakorzenionej w przeszłości. Współczesność w kryminale mnie nie interesuje. Wiadomo, że na sto zabójstw w Polsce 90 jest siekierą oraz w amoku alkoholowym. W zasadzie więc nie ma o czym pisać. Tymczasem w polskich kryminałach mnożą się seryjni bardzo wyrafinowani, intelektualni mordercy. Trudno nastarczyć nastolatek, które potem znajdowane są w lesie (śmiech). Nie chciałem robić większego spustoszenia (śmiech). A i współczesność kryminału jest raczej odległa od moich upodobań kryminalnych. Np. Agathy Christie, Conan Doyla, ewentualnie Chandlera. Na tym się moje zainteresowania kryminalne kończą i nie chciałbym nadmiernie mnożyć literatury tego typu. Podejrzewam, że wszyscy uznaliby to za jakąś profanacje gatunku, który po prostu ma być lekki, łatwy i przyjemy. Na taki mnie w tej chwili nie stać. Ale kiedyś myślałem o kryminale szczecińskim, o kryminale okupacyjnym - warszawskim, kresowym. Rozumiem takie potrzeby czytelnicze, również autorskie, a i we mnie odzywają czasami takie ciągoty do literatury gatunkowej –historycznej czy kryminalnej, sensacyjnej. Na razie czasu nie starczyło, a czy starczy na emeryturze? Życie na emeryturze to już sam w sobie kryminał (śmiech).

Żyjemy w bardzo ciekawych czasach. Świat ogarnięty zarazą. Czy może w tę stronę warto byłoby pójść? Powieść pandemiczna lub np. cykl wierszy covidowych?

Właśnie na odwrót (śmiech). Rzeczywistość jest wystarczająco ciekawa i dostarcza dużo wrażeń w sferze zarazowo-dżumowej. Potem byłoby rozczarowanie, że nie jest ciekawie i barwnie jak w rzeczywistości. Nie. Literatura covidowa nie i jeszcze bardziej nie poezja covidowa (śmiech). Jako juror niektórych konkursów poetyckich zdarzało mi się czytać prześmieszne wiersze na temat np. monstrualnych cierpień ludzi zamkniętych w domu. Jakoś nie potrafię sobie żyć myślą, że to są takie potworne cierpienia. Ja przez całe swoje życie marzyłem, żeby z domu nie wyjść (śmiech). Kiedy wreszcie mogę nie wychodzić, na emeryturze, to dla mnie raczej rozkosz niż przekleństwo. Ale domyślam się, że tzw. młodzi ludzie, czyli tacy mniej więcej do 56 roku życia, potrzebują się socjalizować i spotykać. To naturalne. Natomiast mnie to już nie jest szczególnie potrzebne, dlatego nie bardzo cierpię i nie bardzo rozumiem dramat zamknięcia w domu z powodu pandemii. A że na razie nie widać obrazów znoszenia martwych ludzi z ulic jak w „Dżumie” Camusa i nie czuje się chwilowo klimatów jak z „Ojca zadżumionych” Słowackiego, to zostawiam te problemy medycynie. A ma ona w tej mierze i sądzę, że jeszcze mieć będzie sporo roboty. Mówiąc zresztą trochę bardziej serio, rzeczywistość sama nas już wystarczająco straszy, to po co jesz cze literatura do tego.

Na pewno czyta Pan współczesną polską prozę. Co Pan o niej myśli?

Trudno jest być jej krytykiem czy kreatorem smaków i mód kiedy się mieszka w Szczecinie. Przecież gdzieś tam, na „warszawskich salonach”, jest się z tego powodu postrzeganym jako pisarz z prowincji, więc z czym do gości, a właściwie gospodarzy salonu? No, ale dobrze, nie będę się przesadnie krygował, tu i tam się przecież bywało, wydawało, publikowało, i powiem, że życie literackie w Polsce zasadniczo zamarło. Owszem, wchodząc do księgarni można odnieść wrażenie, że książki nas za chwilę przywalą, tyle ich, ale kiedy się dokładniej przyjrzeć, to pojawia się wrażenie inne, że powstają wyłącznie same kryminały a pozostałą część wypełnia literatura tzw. kobieca. Czyli kolejne wersje, mniej lub bardziej egzotycznych romansów na wybrzeżach Hiszpanii lub Grecji, pod niebem Toskanii lub palmami, ewentualnie zmagania z życiem kochających koty singielek w świecie korpo.  Generalnie życie literackie, które kiedyś polegało na tym, że się brało do ręki jeden z pięciu, sześciu ogólnopolskich tygodników społeczno – kulturalnych i czytało w nich, „co tam u sąsiadów”, kolegów, co napisali, co planują, a jak ich skrytykowali, to zacierało się ręce. Teraz człowiek tej przyjemności nie ma w ogóle (śmiech). Ale tak naprawdę to sprawa jest poważna. Głupiejemy. I my, pisarze, i my, czytelnicy. Skazani na literaturę popularną tej pięknej, jakim staje się kreowanie tytułów i nazwisk poprzez mnożące się nagrody. Owszem, są resztki niszowych miesięczników literackich, ale literaturę trudno śledzić na bieżąco. Choć zdaję sobie sprawę, że to, co się ukazuje, czy może raczej to, co można znaleźć w coraz mniej licznych księgarniach, jest tylko nikłym procentem tego, co się pisze, a i wydaje tu i tam w mniejszych wydawnictwach. Ale staram się czytać i utrzymywać z nowościami kontakt na bieżąco. 

Przestaliśmy czytać?

Oduczyliśmy się czytać literaturę ambitniejszą, wartościowszą. Mam nadzieję, że chwilowo. Musi minąć jeszcze jakiś czas, może kilka, ale pewnie jakieś kilkanaście lat, żebyśmy pod tym względem znowu wrócili do formy. Jeśli się uda oczywiście. Bo jeśli jako społeczeństwo pogrążymy się w mgle pocovidowej, a mówię tu metaforycznie, o naszym widzeniu i stosunku do literatury, sztuki w ogóle, to trudno się nam będzie z niej wydobyć. Jesteśmy w tej chwili otumanieni Netflixem, komórkami z milionem apek, przywykli do czytania tego, co pod ręką, a jest to, o czym już wspominałem. Jechałem wczoraj taksówką, bo autobusami lub tramwajami niebezpiecznie. Zdarzyło mi się niedawno poruszać jednym z tych środków lokomocji i nikt nie miał maseczki. Naprawdę. W taksówce gadaliśmy sobie z kierowcą. I on mówi, że kiedyś się czytało na postoju, czekając na klienta, choćby gazetę, albo kryminał. A dzisiaj? Mówi: „biorę sobie telefon i oglądam film, którego nie skończyłem w domu”.  Książki w tej chwili traktuje się jak przedłużenie Netflixa. Nadzieja w ambicjach młodych. A jest dużo młodych ludzi, którzy mają wyobrażenie, że będą kiedyś wybitnymi pisarzami i będą otrzymywali wielkie nagrody. Wzorzec Olgi Tokarczuk na pewno wielu z nich przyświeca. Ale to nie jest dobry czas dla polskiej literatury. Zagubiła się między pragnieniem, żeby być wybitna, i atrakcyjna zarazem. Ale żeby sobie z tym zagubieniem poradziła, potrzebni są wymagający, wrażliwi czytelnicy, którzy oczekują literatury ciekawej, ale też pięknej i mądrej.   

Pan zajmował się także twórczością dla dzieci. To trudna sztuka.

Bardzo. Niektórzy autorzy, chwaląc się, że piszą wyłącznie dla dzieci, mówią, że pisać dla najmłodszych jest dużo trudniej niż dla dorosłych. Coś w tym jest. Bo jak człowiek dorosły kupuje książkę np. Olgi Tokarczuk lub Andrzeja Stasiuka, to w dużej mierze kieruje się nazwiskiem pisarza, jego renomą. Natomiast dziecku i nazwisko i renoma są obojętne. Kiedyś dzieci czytały „Muminki”, „Kubusia Puchatka”, baśnie Andersena. Nie myśląc o tym, że to książki Tove Janson, A. A. Milene’go, a te baśnie to napisał Andresen właśnie. I dziś też pisarz dla dzieci jest skazany na taką czystą, żywą ocenę dziecięcą, pozbawioną jakichś kontekstów literackich, społecznych, politycznych… Dzieci czytają kogo chcą, albo kogo im podsuną rodzice, i oceniają, jak im się podoba. Nie da się ich więc oszukać… Tyle że coraz mniej jest do tego okazji. Dzieci tak samo jak dorośli przestają czytać. Ale i jak przestałem dosyć dawno pisać dla dzieci. Wróciłem, kiedy odezwał się do mnie, istniejący wtedy jeszcze w dawnej formule, program czwarty Polskiego Radia. Poproszono mnie o napisanie kilku słuchowisk. Napisałem i pojawiły się na antenie w bardzo dobrej obsadzie, z najlepszymi polskimi aktorami. Ale to było już spory czas temu. Za to w szczecińskiej „Pleciudze” pojawiają się czasem moje sztuki, ostatnio adaptacja „Balbaryka i złotej piosenki”, a wcześniej była choćby adaptacja mojej baśni „Śnieżynek”. Chyba się podobała, bo zagrano ją wiele razy. I kiedy zburzono starą Pleciugę tą na ulicy Kaszubskiej, jej ślady pozostały w Centrum Handlowym Kaskada, na posadzce jej parteru. Przechodząc tamtędy można zobaczyć wtopione w podłogę takie mosiężno – metalowe napisy – będące tytułami najpopularniejszych przedstawień Teatru Pleciuga. I jest tam między innymi „Śnieżynek” właśnie. Można sobie po nim deptać (śmiech). To na razie jedyny pomnik Liskowackiego w Szczecinie (śmiech). Ale za to ładny.

W Malarni – jednej ze scen szczecińskiego Teatru Współczesnego odbędzie się premiera adaptacji jednej z Pana powieści „Murzynek B.” Przedstawienie zatytułowane jest „Mbambo”.

Ukazała się w wydawnictwie W.A.B. w 2011 roku. To adaptacje tej powieści, choć nie tylko moja. Bardzo duży wkład w jej ostateczny kształt włożył reżyser spektaklu Paweł Kamza, poznański reżyser związany z wieloma teatrami w Polsce. Przed laty zrealizował na dużej scenie Współczesnego inną moją powieść „Eine, kleine” (znalazła się w finale Nagrody Literackiej Nike 2001 – przyp. red.) we własnej wówczas adaptacji. Sam nie śmiałem się brać za przeróbkę tak rozbudowanej fabularnie powieści. Dostał więc ode mnie carte blanche, bo tego typu obaw jak autor mieć nie musiał. Tym razem zrobiliśmy to obaj. Nie dlatego, że chciałem mu patrzeć na ręce (śmiech). Tylko dlatego, że wydawało mi się, że książka jest na tyle literacka, że dobrze będzie jak weźmie ją do ręki również praktyk teatralny, odrze ją ze słów i nadmiaru literatury, i nada temu jakiś wymiar sceniczny. Tak że spektakl dość mocno różni się od powieści. O ile głównym bohaterem książki jest tytułowy „Murzynek B.”, o tyle w spektaklu nie ma go w ogóle! (śmiech). Są natomiast pewne wątki, których w powieści nie było. I tam właśnie pojawia się wątek kryminalny.

A jednak!

Otóż właśnie. Na scenie mamy regularne kryminalne śledztwo (śmiech).

Wspomniał Pan o „Eine kleine”. Ta powieść była już adaptowana na scenę teatralną, powstało na jej podstawie długie, godzinne słuchowisko radiowe, jest dostępny e-book. Nie było propozycji ekranizacji?

Były. Był nawet komitet zbierający fundusze na ten cel (śmiech). Utworzył się w Szczecinie, społeczny, samorzutnie, samodzielnie. Ale po jakimś czasie zrezygnował. Było to trochę nierealne, bez wsparcia od strony rozmaitych czynników. Był także pewien pan reżyser i producent, który się do mnie zgłosił, mówiąc, że on to zrealizuje, wraz ze stroną niemiecką. Ale nie uwierzyłem mu do końca i okazało się, że chyba słusznie. Bo pracy w scenariusz i inne kwestie organizacyjne trzeba było włożyć mnóstwo, a efekt byłby i tak żaden. To musiałby być zresztą bardzo kosztowny film. W swoim czasie rozmawiałem o tym w Domu Pracy Twórczej w Oborach, kiedy jeszcze istniał – z Maciejem Strzemboszem, producentem wielu filmów i seriali telewizyjnych – mówił mi: „Fajnie byłoby taki film zrobić. Ale jest tam zbyt wielu bohaterów i wątków”. (śmiech). I zasugerował, żebym napisał książkę, w której byłby tylko jeden bohater – wrzucony w jakąś podobną czasoprzestrzeń. Wtedy będzie z tego można zrobić sensowny, możliwy do realizacji scenariusz (śmiech). Natomiast „Eine kleine”, istnieje wciąż jako książka, i będzie miało jesienią swoje czwarte wydanie w szczecińskim Wydawnictwie FORMA. Kto nie ma, polecam.

W styczniu tego roku obchodził Pan 65 urodziny. Czy czuje się Pan pisarzem spełnionym?

Nie, uchowaj Bożę! Chociaż piękny jubileusz – dwudniową, ogólnopolską sesję naukową – zorganizował mi z tej okazji Uniwersytet Szczeciński… Ale spełnienie? Nie… Choć gdybym na przykład wychodząc z tej rozmowy na ulicę spotkał się z samochodem, który by nie wyhamował, i już by mnie nie było, albo nie miałbym obu rąk i nie mógłbym już czegokolwiek więcej napisać, to myślę sobie, że wielkiego wstydu – po mnie – też by nie było. Jeśli chodzi o ilość (śmiech). O jakości niech wypowiadają się inni. Sądzę jednak, że wiele rzeczy zrobiłem. A że kiedyś wydawało mi się, że te najważniejsze powinienem zachować na później, kiedy wreszcie będę miał czas, bo już nie będę etatowym dziennikarzem? No cóż, ciągle wierzę, że teraz to jest właśnie ten czas. I że mi go wystarczy. Jeśli nie na te najważniejsze, to na ważne. Przynajmniej dla mnie.

 

Prestiż  
Czerwiec 2021