Historia polskiego in vitro

Rok 1987 w Polsce to zapowiedź nadciągającego upadku komunizmu. To także trzecia pielgrzymka Jana Pawła II do ojczyzny i rewolucja w historii krajowej medycyny – pierwsza udana próba zapłodnienia metodą in vitro. W szpitalu w Białymstoku 12 listopada rodzi się Magda. Twórcą tego „cudu” jest profesor Marian Szamatowicz. – To były olbrzymie emocje. Pamiętam jej pierwszy krzyk. Brzmiał jak najpiękniejsza muzyka. Osobiście przeciąłem pępowinę – wspomina wzruszony „ojciec” pierwszego polskiego dziecka z in vitro. 

Autor

Izabela Marecka

Panie Profesorze, to był trochę taki pierwszy krok po Księżycu?

To było niewyobrażalne przedsięwzięcie. W latach 80. nie można było zdobyć jednorazowych rękawiczek, a my zajmowaliśmy się najnowocześniejszą technologią medyczną. My, młodzi wówczas lekarze, spędzaliśmy noce i dni w klinice. Sukces udało się osiągnąć dzięki pracy całego zespołu i jego ogromnemu zaangażowaniu. Ta nasza pierwsza ciąża była wychuchana. Pamiętam moment narodzin. Ten strach, czy wszystko się uda. Czy dziecko będzie zdrowe? Jak my na nią czekaliśmy! Magda urodziła się przez cesarskie cięcie, miała 10 punktów w skali Apgar.  

Czy utrzymuje Pan kontakt z Magdą?

Pamiętam, jak mama przyprowadziła do nas do szpitala 7-letnią Magdę. Co za emocje! Oficjalnie jednak spotkaliśmy się dopiero… po 25 latach na konferencji poświęconej in vitro. Były łzy i radość. Przez ten czas Magda ukrywała się przed dziennikarzami. Nie chciała się ujawniać. Potem zostałem zaproszony na jej ślub, obecnie mamy sporadyczny, ale serdeczny kontakt. 

Panie Profesorze, jak to się wszystko zaczęło? 

W 1963 roku zacząłem pracę w Klinice Położnictwa i Chorób Kobiecych w szpitalu w Białymstoku. To były czasy! Nie istniała ultrasonografia, a jedyną metodą diagnostyczną był rentgen. Nie mieliśmy prawie żadnych leków. Na początku kolejnej dekady zaczęliśmy operować niedrożne jajowody. Używało się małych narzędzi, a zabiegi wykonywaliśmy ze specjalnymi lupami zakładanymi na czoło. Operacje się udawały, ale tylko kilka procent pacjentek zachodziło w ciążę.

Przełomem był wyjazd na staż do Szwecji, do Göteborga?

Dokładnie. Pojechałem tam uczyć się mikrochirurgii jajowodów i miałem okazję zobaczyć pierwszy raz, jak wygląda zabieg zapłodnienia pozaustrojowego. Sporo już wiedziałem o in vitro. A teoretycznie to sprawa całkiem prosta: jeżeli w warunkach naturalnych nie ma możliwości, by komórka jajowa połączyła się z plemnikiem, to trzeba ją wyjąć z jajnika i dodać plemniki. Jeśli się połączą i zacznie się rozwijać zarodek, to trzeba go umieścić w jamie macicy i już. W 1983 roku w Szwecji mogłem to wreszcie zobaczyć na własne oczy. Dowiedziałem się tam, że jedną z kluczowych rzeczy jest stworzenie komórce jajowej optymalnych warunków. Potrzebne są inkubatory, a płyn, w którym umieszcza się pobraną komórkę jajową, musi się składać z substancji, które możliwie najbliżej oddają warunki panujące w jajowodzie. 

Jak poradziliście sobie z tym w ówczesnych, siermiężnych, polskich warunkach?

To była ogromna logistyka i ciężka praca. Brakowało dosłownie wszystkiego: sprzętu, odczynników, a nawet rękawiczek jednorazowego użytku. Pamiętam, że zebrałem cały zespół i zadecydowałem, że będziemy się zajmować zapłodnieniem pozaustrojowym. Nikt nie odmówił. Miałem młodych, zdolnych ludzi, to obecnie wybitni profesorowie: Sławek Wołczyński opiekował się zarodkami, Jerzy Radwan odpowiadał za badania USG, Waldemar Kuczyński zajmował się przygotowaniem nasienia, Euzebiusz Sola i Marek Kulikowski odpowiadali za pobranie komórek. Niczego nie można było kupić, więc wszystko robiliśmy sami, np. produkowaliśmy odpowiedniej czystości... wodę! Nie potrafiliśmy przygotować właściwej jakości medium do hodowli zarodków. Ciągle eksperymentowaliśmy zmieniając skład. Największy problem był właśnie z wodą. Pamiętam, jak biegaliśmy z kanistrami po całym województwie. Powinna być wysokiej jakości, poddawaliśmy ją wielokrotnej destylacji, wciąż bez efektu. Ostatecznie odpowiednie medium sprowadziliśmy z Francji.

Ile czasu trwały próby?

Zaczęliśmy w 1983 roku. Nasi francuscy koledzy wspierali nas na tej wyboistej drodze pełnej nadziei, prób i błędów. Powiedzieli, że trzeba cierpliwości i czasu. I mieli rację! Zajęło nam to całe 4 lata.

Słyszałam, że do sukcesu przyczynił się także sam Papież Jan Paweł II. 

Zgadza się. Na początku pobieraliśmy komórki jajowe laparoskopem. Był to jednak zabieg w znieczuleniu, obciążający organizm kobiety. Pod koniec 1986 roku Papież Jan Paweł II kupił dla polskich szpitali położniczych kilka najnowocześniejszych ultrasonografów. Jeden miał trafić do Białegostoku. Do szpitala przywiózł go metropolita podlaski abp Edward Kisiel. Aparat miał służyć do wykrywania wad wrodzonych płodów, ale postanowiłem go wykorzystać również do in vitro. Ja zawsze powtarzałem, że Papież się nie pomylił, tylko w najlepsze ręce oddał (śmiech). Dzięki niemu mogliśmy wreszcie pobierać komórki jajowe przez pęcherz moczowy, a później przez pochwę. To była rewolucja! Nie ma wątpliwości, że do urodzenia pierwszego polskiego dziecka z in vitro doszło także dzięki temu darowi. 

Lubi Pan określenie „ojciec polskiego in vitro”?

Ono mnie trochę bawi, trochę rozczula. Zdarzają mi się w tym temacie różne historie. Idąc ulicą słyszę nagle: „Panie doktorze, jestem pana dzieckiem z in vitro”. Mam też wspomnienie z wykładów z medycyny rozrodu w Łodzi. W czasie prelekcji nagle odzywa się głos z widowni: „Panie profesorze, moja mama powiedziała, że gdyby nie in vitro, to by mnie na świecie nie było”. To były słowa jednej ze studentek. 

Czy po pierwszym Waszym sukcesie zaczęło się zgłaszać dużo par? 

Rozdzwoniły się telefony, ale ludzie chcieli być anonimowi. Rodzice prosili, aby na dokumentach nie było pieczątki kliniki. Nie mówili rodzinie, znajomym – nikomu. Pełna konspiracja. 

Wstydzili się, czy bali ostracyzmu? 

Jedno i drugie. Proszę pani, tutaj wpływ miał bez wątpienia Kościół katolicki, który nie uznaje tej metody. Przez cały czas podpiera się on stwierdzeniem, że embriony są zabijane. Przecież myślenie, że embriony są zabijane, by urodziło się dziecko, nie ma uzasadnienia medycznego. Trzeba dostrzegać różnicę między zabijaniem embrionów, a ich naturalnym obumieraniem. Umieszczonych w macicy embrionów nikt nie zabija, niektóre rozwijają się, a inne nie. Tutaj rządzą już prawa natury. W naturalnym rozrodzie tylko 25-30 proc. zarodków zagnieżdża się i rozwija dalej. Pozostałe obumierają. Tej biologicznej prawdy nikt nie kwestionuje. 

Tymczasem mamy coraz większy problem z płodnością i coraz częściej potrzebujemy pomocy lekarzy. 

Polska technicznie i metodycznie jest przygotowana do tego, żeby niepłodnym parom pomagać. Mamy doskonałe ośrodki, wybitnych embriologów i technologię, o której 30 lat temu mogliśmy tylko pomarzyć. Mamy metodę ICSI (docytoplazmatyczna iniekcja plemnika – przyp. aut.), badania genetyczne, diagnostykę preimplantacyjną. Umiemy witryfikować komórki jajowe i zarodki. To właściwie tylko i wyłącznie kwestia pieniędzy. Wszyscy znamy rządowy program „Rodzina 500+”. Miał on dwa główne cele merytoryczne. Jednym była poprawa warunków bytowych dzieci. I ten cel prawdopodobnie został osiągnięty. Drugim celem była poprawa dzietności i tutaj ten program w ogóle nie wypalił. Nie ma przyrostu. Oznacza to, że musimy korzystać i inwestować w metody sprawdzone naukowo, za którymi stoją twarde statystyki. A in vitro to najbardziej skuteczna metoda leczenia niepłodności.

A jak będzie wyglądać przyszłość in vitro?

Wierzę w dalszy postęp, w spersonalizowane leczenie niepłodności. Wierzę, ale nie wiem, czy doczekam. Medycyna, tak jak pani widzi, powolnymi kroczkami cały czas idzie do przodu, coraz skuteczniej pomaga. Z całą mocą podkreślam – nowoczesna medycyna nie zamierza zastępować Boga, ale dąży do pomocy tym, którzy pragną zrealizować najbardziej naturalne pragnienie. Prawo do posiadania dzieci jest wartością najwyższą. A my, lekarze, mamy instrumenty i wiedzę, aby pacjentom pomagać. 

Źródło: www.umb.edu.pl