Mówiąc o sukcesji firmy możemy wyróżnić następujące modele:
- model sukcesji, w którym przekazanie firmy następuje w ręce osób najbliższych oraz – co ważne – osoby te wyrażają wolę kontynuowania działalności w ramach firmy rodzinnej;
- model sukcesji, w którym tworzona jest spółka rodzinna z zewnętrznym menedżerem. Wspólnikami/akcjonariuszami pozostają osoby z rodziny, a ich aktywność sprowadza się do określenia strategicznych kierunków rozwoju. Działalność operacyjną powierza się osobie trzeciej, która pełni rolę tzw. zewnętrznego menedżera;
- model sukcesji, w którym następuje sprzedaż firmy i spieniężenie dorobku za życia jej założyciela. Przesłanką podjęcia takiej decyzji jest często brak osób z kręgu najbliższej rodziny, które wyrażałyby chęć kontynuowania działalności. Zdarza się również i tak, że przedsiębiorca rozważa sprzedaż firmy jako rozwiązanie korzystniejsze ze względu na oczekiwania rodziny, jak i przyszłość samej firmy. Czasami sprzedaż firmy jest traktowana również jako rozwiązanie, które ułatwia podział majątku wśród spadkobierców.
W dalszej części omówiony zostanie model sukcesji obejmujący sprzedaż firmy. Proces sprzedaży firmy jest procesem składającym się z wielu etapów i wymaga odpowiedniej organizacji. Poniżej przedstawiamy kilka istotnych elementów, które należy uwzględnić przygotowując się do zbycia przedsiębiorstwa.
Ustalenie wartości firmy – rekomendowanym działaniem jest przygotowanie własnej wyceny, tak aby móc ustalić wartość transakcji, a tym samym przygotować się do negocjacji z potencjalnym nabywcą.
Wybór odpowiedniej formy prawnej sprzedawanej firmy – przed dokonaniem sprzedaży firmy, warto dokonać analizy czy forma prawna, w której prowadzona jest działalność, jest optymalna pod kątem zbycia. W praktyce najmniej atrakcyjną formą prowadzenia działalności jest działalność prowadzona na podstawie wpisu do CEDIG. Z tego też względu należy rozważyć wcześniejsze przekształcenie jednoosobowej działalności w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, albo wniesienie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części aportem do spółki. W obu przypadkach zbycie firmy na rzecz docelowego nabywcy następowało będzie w drodze sprzedaży udziałów w spółce (tzw. transakcje „share deal”).
Przekształcenie jednoosobowej działalności w spółkę wymaga przeprowadzenia procesu przekształcenia, którego przebieg określają przepisy Kodeksu spółek handlowych. Proces jest dosyć sformalizowany i obejmuje przygotowanie planu przekształcenia oraz załączników w postaci m.in. wyceny składników majątku (aktywów i pasywów). Plan przekształcenia wraz z załącznikami podlega obowiązkowemu badaniu przez biegłego rewidenta w zakresie poprawności i rzetelności, co może istotnie wpływać na czas zakończenia procesu. Niewątpliwą zaletą przekształcenia jest przejęcie przez spółkę wszystkich praw i obowiązków przekształcanego przedsiębiorcy.
Zdecydowanie mniej sformalizowanym i czasochłonnym procesem jest wniesienie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części aportem do spółki. Dodatkowym atutem tego rodzaju transakcji są korzystne skutki podatkowe. Nie wiąże się ona, co do zasady, z koniecznością poddania dokumentów badaniu przez biegłego rewidenta. Przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część wnoszone mogą być do nowo zawiązanej spółki lub do spółki już istniejącej, w ramach podwyższenia kapitału zakładowego. Niestety, w przeciwieństwie do przekształcenia, wniesienie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części,
nie obejmuje z mocy prawa zobowiązań. W celu przeniesienia zobowiązań koniecznym jest podjęcie dodatkowych czynności.
Wniesienie przedsiębiorstwa nie rodzi większych problemów praktycznych, aczkolwiek w przypadku, gdy dokonano nieprawidłowych ustaleń lub opisu przedsiębiorstwa organ podatkowy może uznać, że przedmiotem aportu nie było przedsiębiorstwo, ale poszczególne składniki majątku. W takim przypadku przedsiębiorca nie będzie mógł skorzystać ze zwolnień podatkowych.
W praktyce dość często obserwuje się nieprawidłowości związane z wnoszeniem zorganizowanej części przedsiębiorstwa (ZCP). Zorganizowana część przedsiębiorstwa zdefiniowana została w ustawach podatkowych. Przedsiębiorcy często sięgają po tego rodzaju rozwiązanie w przypadku, gdy chcą rozdzielić określone rodzaje działalności lub przedsiębiorca chce pozostawić sobie część działalności, która nie wiąże się ze zbyt dużą aktywnością (np. wynajem nieruchomości), a pozostałą część sprzedać.
Na rynku brak jest specjalistów oraz publikacji mogących udzielić fachowego wsparcia w tego rodzaju transakcji. Istotną kwestią jest również ta, że do każdego ZCP należy podjeść indywidualnie. Problemy natury praktycznej rodzi przede wszystkim określenie czy wyodrębniony zespół składników majątkowym może stanowić ZCP, a jeżeli tak, to jak należy go prawidłowo wyodrębnić w strukturze organizacyjnej i księgowej firmy. Niestety w praktyce zdarza się tak, że zbywający przenosi ZCP pomimo, że wcześniej nie dokonał jego wyodrębnienia w księgach rachunkowych. Jest to działalnie nieprawidłowe i może rodzić negatywne skutki podatkowe.
Z praktycznego punktu widzenia bardzo przydatna jest opinia prawna potwierdzająca, że wskazana przez przedsiębiorcę struktura nazwana jako ZCP spełnia wymogi wynikające z obowiązujących przepisów prawa. Bardzo istotnym jest dokładne określenie poszczególnych składników wchodzących w skład ZCP albowiem decydują one czy faktycznie wyodrębniony przez nas zespół składników będzie spełniał wymogi określone przez przepisy prawa podatkowego.
– Reklama –
W ramach wyboru odpowiedniej formy prowadzonej działalności istotne są również procesy łączenia, przekształcenia czy podziału. Pozwalają bowiem na stworzenie najbardziej optymalnej formy prowadzonej działalności i realizacji celów zamierzonych przez przedsiębiorcę w związku ze zbyciem firmy. Przykładowo, połączenie spółek może w znaczny sposób wpłynąć na atrakcyjność firmy z punktu widzenia nabywcy. Podobnie w ramach podziału spółki można dokonać wyodrębnienia
np. zorganizowanej części przedsiębiorstwa i w prosty sposób dokonać podziału działalności.
Umowa o zachowaniu poufności – umowa o zachowaniu poufności (NDA) powinna być pierwszą czynnością poprzedzającą rozpoczęcie jakichkolwiek działań i rozmów z potencjalnym nabywcą. Przygotowanie umowy o zachowaniu poufności może uchronić zbywcę przed wykorzystaniem informacji poufnych stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa niezgodnie z interesem firmy lub w celach konkurencyjnych. Należy pamiętać, że prowadzone rozmowy i negocjacje nie muszą się zakończyć sukcesem. W takiej sytuacji musimy zapewnić ochronę udostępnionych już danych firmy.
Audyt firmy (due diligence) – due diligence polega na poddaniu firmy analizie na wielu płaszczyznach jej działalności. Firma ocenienia jest pod kątem jej sytuacji prawnej, podatkowej, handlowej i finansowej. Przeprowadzenie due diligence jest również istotne z punktu widzenia odpowiedzialności za zobowiązania, w tym również zobowiązania podatkowe, i to zarówno z punktu widzenia zbywającego, jaki i nabywcy. Prawidłowo przeprowadzone due diligence pozwoli poznać słabe i mocne punkty firmy co pozwoli na lepsze przygotowanie
do negocjacji.
Rozpoczęcie negocjacji – odpowiednie przygotowanie się do negocjacji pozwala uniknąć błędów i uzyskać warunki korzystne
dla strony. Niezbędnym elementem, który powinien obejmować przedmiot negocjacji jest odpowiednie zabezpieczenie zapłaty ceny. Właściwe zabezpieczenie transakcji jest istotne w szczególności
w przypadku, gdy cena płatna jest w ratach.
Określenie sposobu ustalenia ceny – mechanizm cenowy ma na celu zabezpieczenie obu stron transakcji. W praktyce spotyka się najczęściej trzy metody ustalania ceny: 1) korekta ceny sprzedaży – tzw. mechanizm closing accounts, 2) metoda stałej ceny – tzw. locked box. 3) metoda zwana metodą earn–out, która oparta jest na przyszłych zyskach generowanych przez podmiot nabywany.
Podsumowanie
Ramy niniejszego opracowania pozwalają na przybliżenie zaledwie wycinka zagadnień towarzyszących problematyce przekazania firmy w ręce sukcesorów, a przede wszystkim przygotowania się do tego procesu. Na każdym jednak etapie bardzo ważne jest profesjonalne wsparcie merytoryczne, które pozwoli osiągnąć zamierzone cele prawne i podatkowe, a przede wszystkim uchroni firmę i strony uczestniczące w całym procesie przed błędami i wynikającą z nich odpowiedzialnością.
