Pisarze dawnego Szczecina: zapomniani literaci

Znamy i lubimy wielu współczesnych pisarzy szczecińskich. Rzadko jednak sięgamy do literackiej przeszłości naszego miasta. Niesłusznie! Bardzo ciekawy jest przykładowo: nasz pisarski okres powojenny. Jerzy Andrzejewski, Konstanty Ildefons Gałczyński, Nina Rydzewska, Witold Wirpsza… To tylko kilka nazwisk związanych niegdyś ze Szczecinem. Polscy pisarze powojenni, złączeni losem z naszym miastem, to często twórcy niedoceniani i zapomniani. Tymczasem ich literatura jest naprawdę ciekawa, oryginalna oraz wartościowa. Warto przyjrzeć się im bliżej. Pisarze dawnego Szczecina mają wiele do powiedzenia, nawet będąc już od dawna w innym świecie.

29-12-2021
Prestiż

 Okres bezpośrednio po wojnie to jeden z trudniejszych momentów w literaturze polskiej. Jednocześnie to także czas niezwykle ciekawy i bogaty w interesujące przykłady twórczości pisarskiej. Co istotne, w Szczecinie, w latach powojennych, mieszkało wielu słynnych literatów. Jedni przebywali tu kilka lat, inni zostali na dłużej, a nawet... na zawsze.

Powojenny Szczecin literacki

Szczecin po II wojnie światowej został oddany oficjalnie ludności polskiej 5 lipca 1945 roku. Osiedlali się tu przeważnie zwykli mieszkańcy, ludzie ciężko pracujący i szukający lepszego losu. Pierwszy wojewoda szczeciński widząc potrzebę intelektualnego rozwoju regionu, podjął misję zorganizowania „osadnictwa kulturalnego”. „Za jego sprawą do Szczecina zaczęli przyjeżdżać m.in. ludzie pióra – pisarze, publicyści, tłumacze”: w tekście „Pisarze i książki. Glosa do działalności zbiornicy księgozbiorów zabezpieczonych (1947-1950) w Szczecinie” podkreśla Agnieszka Borysowska z Książnicy Pomorskiej.

Ludzie kultury uzyskiwali wsparcie materialne, mieszkaniowe, pracę, a także odzyskiwali lub gromadzili tutaj księgozbiory. Przede wszystkim jednak – tworzyli i angażowali się w życie kulturalne miasta. W Szczecinie panował głód polskiej książki, na który starali się odpowiedzieć.

Pod koniec lat 40. XX wieku w mieście pojawili się m.in. poeta Witold Wirpsza z żoną, późniejszą tłumaczką i pisarką Marią Kurecką-Wirpszową. Później do naszego miasta przeprowadzili się także Jerzy Andrzejewski, Konstanty Ildefons Gałczyński oraz korespondent wojenny – Edmunt Osmańczyk.

W Szczecinie zamieszkali też m.in. krytyk literacki i teatralny Walerian Lachnitt, pisarz i poeta Stanisław Telega, pisarz i reportażysta Franciszek Gil czy poeta, prozaik, dramaturg Tymoteusz Karpowicz, który w latach 1945-1949 pracował u nas w Polskim Radiu.

W 1946 roku w Szczecinie założono stowarzyszenie o nazwie Klub Literacko-Artystyczny. Z jego inicjatywy organizowano „Czwartki literackie”, na które zapraszano wybitnych pisarzy z całej Polski. Kontynuacją tego był słynny Klub „13 Muz”. To tam integrowało się ówczesne środowisko kulturalne.

Dawni pisarze polscy związani ze Szczecinem

Warto przyjrzeć się sylwetkom (oraz twórczości) związanych ze Szczecinem dawnych pisarzy i pisarek. Po wojnie tutaj pisali i tworzyli życie kulturalne. Mieli duży wpływ na literacki obraz miasta. Mimo, że nie ma ich już wśród nas, wciąż można sięgnąć po ich literaturę oraz przyjrzeć się biografiom. Dawni pisarze związani ze Szczecinem są warci zainteresowania.

Konstanty Ildefons Gałczyński to wciąż popularny, lubiany poeta. Urodził się w 1905 roku, zmarł w 1953. Nie każdy wie jednak, że w jego życiu był epizod szczeciński. W 1947 roku Gałczyński przeniósł się z Krakowa i zamieszkał u nas. „Jego pobyt nie trwał długo, bowiem w czerwcu 1949 roku uległ ciężkiemu zawałowi serca i od tego czasu przebywał już w Warszawie. Jak donosi legenda, to właśnie on jest twórcą późniejszej nazwy wspominanego klubu literacko-artystycznego: „13 Muz”. Napisał tu m.in. wiersze „Polskie gwiazdy”, „Szczecin”, „Małe kina” i słynną „Satyrę na bożą krówkę”. W Książnicy Pomorskiej znajduje się poświęcona mu sala, a w Parku Gałczyńskiego stoi rzeźba inspirowana wierszem „Zaczarowana Dorożka”.

Jerzy Andrzejewski był prozaikiem, publicystą, scenarzystą, angażował się też w politykę. Urodził się w 1909 roku, a zmarł w 1983. Napisał m.in. z Czesławem Miłoszem scenariusz do filmu „Miasto nieujarzmione”, który był inspirowany doświadczeniami Władysława Szpilmana. W Szczecinie był związany z Klubem „13 Muz”. Mieszkał w willi w pobliżu jeziora Głębokiego, o czym pisał w jednym z listów do Czesława Miłosza. Najbardziej znany jest z napisanej w 1947 roku powieści „Popiół i diament”, przeniesionej na ekran w 1958 r. przez Andrzeja Wajdę.

Nina Rydzewska to znana dawniej polska poetka i powieściopisarka. Urodziła się w 1902 roku, zmarła w 1958. W młodości była związana z grupą Kwadryga. Szokowała swoją twórczością, a wiele gazet i wydawnictw odmawiało druku jej twórczości. Wydała marynistyczną powieść „Akwamaryna”, ukazującą problemy polskich kobiet i Kaszubów. W latach 50. zamieszkała w Szczecinie w willi przy Pogodnej 34, gdzie wcześniej przebywał przez pewien czas Jerzy Andrzejewski. Pracowała w Radiu Szczecin. Umarła w naszym mieście, jest pochowana na Cmentarzu Centralnym, jej nazwiskiem nazwano też jedną z ulic.

Witold Wirpsza był poetą, prozaikiem, krytykiem oraz tłumaczem literatury niemieckiej. Urodził się w 1918 r., zmarł w 1985 w Berlinie. Pracował w Szczecinie jako redaktor tygodników i był związany z Polskim Radiem. Wraz z żoną Marią Kurecką przetłumaczył „Doktora Faustusa” Manna. Małżonkowie w swoim domu przy ul. Pogodnej zorganizowali salon literacki. Gościli w Szczecinie licznych pisarzy oraz artystów. Maria Kurecka-Wirpszowa pisała też książki biograficzne o H. Ch. Andersenie, a tłumaczyła m.in. „Dżumę” A. Camusa. Współpracowała z Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa.

Pisarz i reportażysta Franciszek Gil zajmował się problemami polskiej wsi, uwielbiał wędrować po regionie, filozofował. Urodził się w 1917 r., zmarł w 1960 roku w naszym mieście. Został upamiętniony ulicą. Przyjaźnił się z pokrewną duszą. Jan Papuga był prozaikiem i marynarzem, człowiekiem o niezwykle barwnym życiorysie, jest patronem ulicy na Świerczewie. Urodził się w 1915 roku, zmarł w Szczecinie w 1974. Obecnie uważa się go za jednego z najciekawszych polskich marynistów.

To oczywiście nie wszyscy pisarze dawnego Szczecina. O naszych literatach można by napisać jeszcze bardzo, bardzo wiele. Warto dowiedzieć się nieco więcej na ich temat. Przy okazji, można pogłębić swoją wiedzę historyczną o regionie i poszerzyć horyzonty literackie. Być może ten tekst będzie do tego zachętą.

kw/ źródła: zbc.ksiaznica.szczecin.pl, 13muz.eu, encyklopedia.szczecin.pl; wikipedia.org/ zdjęcia: Wikipedia, Książnica Pomorska, Encyklopedia Pomorza Zachodniego


Szczecin w tle: książki na długie wieczory


Niepoważna robota


 

Prestiż  
Styczeń 2022